چکیده ای از مطالب تئوری موسیقی

نت  ها

به الفبای موسیقی نت می گویند.

 

 

خطوط حامل

پنج خط موازی هستند که از پایین به بالا شمرده می شوند و نت های موسیقی رو یا بین آنها قرار می گیرند.

هرچه نت ها رو یا بین خطوط بالاتر باشند، صدا زیر تر (مانند صدای خانم ها و کودکان) و هر چه رو یا بین خطوط پایین تر باشند، صدا بم تر (مانند صدای آقایان) خواهد بود.

 

 

نگارش نت ها

برای اینکه موسیقی فراموش نشود و افراد مختلف بتوانند یک قطعه را به یک شکل بنوازند، از نت نویسی استفاده می شود. بیایید با نت ها آشنا شویم:

ترتیب نت ها در موسیقی به شکل زیر است (از راست به چپ: بم به زیر):

سی      لا        سل      فا        می      ر         دو       (به زبان ایتالیایی، فرانسوی و اسپانیایی)

C         D        E         F        G          A         B       (به زبان انگلیسی)

و دوباره تکرار می شوند. ترتیب نت ها مانند یک ساعت است که از نتی شروع می شود و دوباره به خودش می رسد که به آن اکتاو می گویند. به نمونهء زیر دقت کنید:

دو       سی      لا        سل      فا        می      ر         دو

C         D        E         F        G          A         B         C

از نت دو شروع کرده ایم و به دو بعدی رسیدیم.

این نت ها مانند حروف الفبا در زبان هستند که کنار هم قرار می گیرند و ملودی ها و آهنگ ها را می سازند.

«ارتفاع صوتی» همان زیری و بمی یا به زبان عامیانه کلفتی و نازکی یک نت است. نت‌ها بر اساس میزان ارتفاع صوتی‌شان بر روی خطوط و یا میان فضاهای حامل قرار می‌گیرند؛ یعنی اگر نتی روی خطوط حامل در جایگاه بالاتری قرار داشته باشد، یعنی آن نت صدای زیرتری دارد و اگر در جایگاه پایین تری قرار داشته باشد، یعنی آن نت صدای بم تری دارد. به مثال زیر دقت کنید:

 

کلید سل

کلید سل یکی از معروف ترین کلید ها در موسیقی است که به ما نشان می دهد خط دوم حامل (از پایین) نت سل (G) است. هنگامی که جای نت سل را بدانیم، می توانیم جای بقیهء نت ها را نیز پیدا کنیم.

ابتدای شکل کلید سل دور خط دوم حامل پیچیده است و به همین دلیل، به آن کلید سل می گویند.

 

خواندن نت ها در کلید سل

از آنجا که در مباحث قبل با نت ها آشنا شدید، می خواهیم آنها را روی خطوط حامل بخوانیم:

همان طور که گفته شد، کلید سل نشان می دهد نتی که روی خط دوم (از پایین) قرار دارد، نت سل می باشد. به ترتیب، نت ها روی خط و زیر خط قرار می گیرند.

 

 

خطوط تکمیلی یا خطوط اضافه

گاهی ممکن است یک نت بسیار زیر یا بسیار بم باشد و در محدودهء حامل جا نگیرد، در آن صورت از خطوط تکمیلی استفاده می کنیم:

با استفاده از خطوط تکمیلی (همان نیم خط های کوچک)، محدوده حامل گسترده تر می شود.

 

 

ضرب

وقتی به یک آهنگ گوش می دهید، می توانید با آن دست بزنید یا پا بزنید. شاید به گوشتان اصطلاح (ضرب گرفتن) خورده باشد، این دقیقا همان دنبال کردن و همراهی کردن با یک قطعهء ضربی است. این تپش منظم همان ضرب است. ضرب مانند تیک تاک ساعت ، تپش قلب، قدم زدن یا دویدن، منظم و پیوسته تکرار می شود.

ضرب به موسیقی نظم می دهد و به نوازندگان کمک می کند همه نت ها را در زمان درست اجرا کنند. هنگامی که چند نوازنده با هم می نوازند، دنبال کردن ضرب، باعث هماهنگی یکسان و اجرا روی یک سرعت مشخص می شود.

 

 

میزان

ضرب‌ها معمولاً به گروه‌های تکرارشونده‌ء 2، 3 یا 4 بخشی تقسیم می شوند و در کنارهم قرار می گیرند. به این گروه‌بندی ضرب‌ها، میزان گفته می شود. هر مجموعه از ضرب‌ها (که می تواند دو قسمتی « دو ضربی »، سه قسمتی « سه ضربی » و چهار قسمتی « چهار ضربی »  باشد) یک میزان نام دارد. خطوط عمودی روی خطوط حامل موسیقی که به آن خط میزان می‌گویند، میزان‌ها را از هم جدا می‌کنند.

^{عکس بالا دارای میزان های چهار قسمتی یا بهتر است بگوییم «چهار ضربی» است.}

 

میزان نما یا کسرمیزان

همانطور که گفتیم، ضرب ها در گروه های دو، سه یا چهارتایی تقسیم می شوند. حال ما بوسیلهء میزان نما یا کسر میزان می توانیم آن را مشخص کنیم و نشان دهیم که میزان های ما چند ضربی هستند. میزان نما شامل دو عدد است؛ یکی در بالا و دیگری در پایین قرار دارد و در ابتدای خطوط حامل و بعد از کلید نوشته می شود. عدد بالایی نشان دهندهء تعداد نت ها در هر میزان و عدد پایینی نشان دهندهء ارزش زمانی هر ضرب است یعنی هر ضرب معادل چه نتی است. به عکس زیر دقت کنید:

در نتیجه میزان 4/4 معادل چهار نت سیاه در هر میزان است.

 

 

ضرب قوی

اولین ضرب هر میزان را ضرب قوی می نامند که تاکید بیشتری نسبت به سایر ضرب ها دارد. ضرب قوی همیشه در قطعات مشخص است و صدای خاص و متفاوت نسبت به ضرب های دیگر دارد. به عنوان مثال تیک تاک ساعت را در نظر بگیرید: تیک ضرب اول و با تاکید بیشتر و قوی تر و تاک ضرب دوم، به نسبت ضرب اول، ضعیف تر است. اگر سه بخشی در نظر بگیریم به شکل تیک تاک تاک خواهد بود. برای چهار ضربی هم به همین شکل تیک تاک تاک تاک خواهد بود؛ می توانید آن را با مترونوم (ابزاری تمرینی برای نگه داشتن ضربات در قطعات ریتمیک) امتحان کنید.

 

 

ارزش زمانی نت ها

پیش از شروع بهتر است بدانید که نتهای زیر بر اساس میزان نمای 4/4 هستند. این میزان بسیار رایج است که با نام میزان معمول شناخته می شود. این میزان با علامت c نمایش داده می شود. در واقع c  و 4/4 مفهوم یکسانی دارند و هردو نشان می دهند که در هر میزان چهار ضرب وجود دارد.

 

نت گرد

• شکل ظاهری: یک بیضی توخالی بدون دسته. (دسته)
• ارزش زمانی: 4 ضرب.
• این نت طولانی ترین کشش را در میان نت های پایه دارد و کل یک میزان 4/4 را پر می کند.

 

نت سفید

• شکل ظاهری: یک بیضی توخالی که یک خط مستقیم به نام دسته  به آن متصل است.
• ارزش زمانی: 2 ضرب.
• ارزش زمانی این نت دقیقا نصف گرد است بنابراین در یک میزان 4/4 ، می توان دو نت سفید قرار داد.

 

نت سیاه

• شکل ظاهری: یک بیضی توپر (سیاه رنگ) که یک دسته به آن متصل است.
• ارزش زمانی: 1 ضرب.
• ارزش زمانی این نت یک چهارم گرد است بنابراین در یک میزان 4/4 می توان چهار نت سیاه قرار داد.

 

 

نقطه ها و خط اتحاد‌

نقطه‌ها و خطوط اتحاد مدت زمان یک نت را افزایش می‌دهند.

خط اتحاد

مدت زمانِ دو یا چند نت هم صدا را به هم متصل می‌کند. خط اتحاد و خطِ حاملِ نت همیشه در دو سویِ مخالفِ سرِ نت قرار می‌گیرند. (سکوت‌ها قابل اتصال با  خط اتحاد نیستند.)

 

^{پی نوشت: در تئوری موسیقی، اشتباه گرفتن «خط اتحاد» و «خط اتصال» بسیار رایج است چون هر دو به شکل یک کمان (خط خمیده) بالای نت‌ها نوشته می‌شوند.
• خط اتحاد: وصل‌کنندهء دو نتِ هم‌نام برای جمع شدنِ کشش است؛ نتِ دوم دوباره نواخته نمی‌شود.
مثال: اگر یک نتِ سفید (2 ضربی) را با خط اتحاد به یک نتِ سیاه (1 ضربی) وصل کنی، نوازنده باید آن نت را مجموعاً 3 ضرب نگه دارد.
• خط اتصال (slur): کمانی روی چند نتِ غیرهم‌نام برای اجرای پیوسته و نرم (لگاتو) است.
در سازهای زهی (مثل ویولن): یعنی همهء این نت‌ها با یک حرکتِ آرشه اجرا شوند.
در سازهای بادی: یعنی بین نت‌ها نفس گرفته نشود.
در آواز: یعنی تمام این نت‌ها روی یک هجا (سیلاب) از شعر خوانده شوند.
به زبان ساده‌تر: «خط اتحاد» مربوط به طول زمان است، اما «خط اتصال» مربوط به نحوهء بیان و نرمیِ اجرا است.}

 

نقطه ها
یک نقطه، ارزش زمانی یک نت را به اندازهء نصفِ ارزش خودِ آن نت افزایش می‌دهد.

 

نت سفید نقطه‌دار

یک نت سفید نقطه‌دار، سه ضرب طول می‌کشد: دو ضرب برای خودِ نت سفید، به علاوهء نصفِ خودش (یعنی یک نت سیاه معادل یک ضرب) برای نقطه.

 

 

قاعدهء جای‌گذاری نقطه

• اگر سَرَکِ نت در فضای بین خطوط حامل قرار داشته باشد، نقطه در سمت راست آن و در همان فضا قرار می‌گیرد.
• اگر سَرَکِ نت روی یک خط حامل باشد، نقطه در فضای بالای آن خط قرار می‌گیرد.

 

جهت دسته‌ی نت‌ها

جهت دسته‌ی نت‌ها در کلید سُل به محل قرارگیری نت روی حامل بستگی دارد.

• نت‌هایی که روی خط وسط یا بالاتر از آن قرار می‌گیرند (نت سی یا همان B) با دسته رو به پایین نوشته می‌شوند.
• نت‌هایی که روی خط وسط یا پایین‌تر از آن قرار می‌گیرند، با دسته رو به بالا نوشته می‌شوند.

توجه داشته باشید که اگر دسته‌ی نت رو به بالا باشد، به سمت راست سرِ نت وصل می‌شود؛

و اگر رو به پایین باشد، به سمت چپ سرِ نت متصل می‌شود.

 

انواع میزان‌نما

همان طور که گفته شد میزان‌نما در موسیقی، یکی از علائم مهم خطوط حامل است که ساختار ریتمیک یا چند ضربی بودن یک قطعه را مشخص می‌کند. این علامت از دو عدد تشکیل شده است: عدد بالایی، تعداد ضرب‌ها در هر میزان را نشان می‌دهد و عدد پایینی، ارزش زمانی هر ضرب را تعیین می‌کند. بعنوان مثال اگر عدد «4» پایین قرار گیرد، ارزش هر ضرب معادل یک نت سیاه خواهد بود. اگر عدد «2» باشد، هر ضرب ارزشی معادل یک نت سفید دارد و چنانچه عدد «8» در مخرج باشد، هر ضرب برابر با یک چنگ محسوب می‌شود. میزان‌نماها به طور کلی به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: ساده، ترکیبی و لنگ.

 

در میزان‌نماهای ساده، عدد بالایی این میزان‌نماها معمولاً 2، 3، یا 4 است.

• میزان‌نمای ساده 2/4: دو ضرب در هر میزان، که هر ضرب ارزش یک نت سیاه را دارد. این میزان‌نما حس حرکتی دو ضربی و قوی – ضعیف دارد.

 

• میزان‌نمای ساده 3/4: سه ضرب در هر میزان، که هر ضرب ارزش یک نت سیاه را دارد. این میزان‌نما حس والس‌گونه (والس یک نوع رقص سه ضربی است) و ریتم قوی – ضعیف – ضعیف دارد.

• میزان‌نمای ساده 4/4: چهار ضرب در هر میزان، که هر ضرب ارزش یک نت سیاه را دارد. این میزان‌نما رایج‌ترین میزان‌نماست و حس حرکتی قوی-ضعیف-نسبتاً قوی-ضعیف دارد.

 

دستورالعمل های نت نویسی ریتمیک

یک ریتم واحد را می‌توان به روش‌های مختلفی نوشت. همیشه سعی کنید از ساده‌ترین روش استفاده کنید تا خواندنِ نت‌ها آسان باشد. در اینجا چند دستورالعمل پایه آورده شده است:

 

دستورالعمل 1:

معمولاً بهتر است از یک نت یا سکوت با ارزشِ زمانیِ طولانی‌تر استفاده کنید، تا اینکه دو یا چند ارزشِ زمانیِ کوچک‌تر را با خط اتحاد به هم متصل کنید.

 

دستورالعمل 2:

هر میزان 4/4 را این‌طور تصور کنید که به دو نیمه (درست بین ضرب‌های 2 و 3) تقسیم شده است. هر طرفِ میزان را کامل کنید و ضربِ سوم را همیشه از لحاظ بصری مشخص و قابل رؤیت نگه دارید.

 

سکوت گرد، سفید و سیاه

همان‌طور که برای صدا در موسیقی نمادی به نام نت‌ها داریم، برای سکوت نیز نمادهایی وجود دارد. در موسیقی، سکوت به اندازهء صدا اهمیت دارد. هر نت یک معادلِ سکوت دارد که دقیقاً دارای همان ارزش زمانی است.

 

سکوت گرد

• شکل ظاهری: یک مستطیل کوچکِ توپر که از خط چهارم حامل به سمت پایین آویزان است. (می‌توانید آن را شبیه به یک کلاه وارونه در نظر بگیرید.)
• ارزش زمانی: 4 ضرب. (معادل نت گرد)

 

نکته: سکوت گرد در هر میزان‌نمایی، برای نشان دادن سکوت در کلِ یک میزان کامل استفاده می‌شود. (حتی در میزانی مانند 4/3) ¹

^{پی نوشت 1: در میزان نمای 4/3 ، هر میزان دارای سه سیاه است و هر سیاه معادل یک ضرب است (میزان ها سه ضربی هستند)؛ نت گرد چهار ضرب می باشد اما با این حال استفاده می گردد.}

 

سکوت سفید

• شکل ظاهری: یک مستطیل کوچکِ توپر که روی خط سوم حامل می‌نشیند. (شبیه به یک کلاه که درست قرار گرفته است.)
• ارزش زمانی: 2 ضرب. (معادل نت سفید)

 

نکتهء آموزشی: فرض کنید سکوت نت ها، دارای جرمی هستند که معادل ارزش زمانی آنهاست (جرم گرد برابر 4 و جرم سفید برابر 2 باشد)؛ از آنجایی که نت گرد جرم بیشتری دارد، سکوت آن سنگینی می کند و زیر خط چهارم قرار می گیرد. در مقابل، نت سفید به علت جرم کمتر، سکوتش سبک تر بوده و بالای خط سوم جای می گیرد.

سکوت سیاه

• شکل ظاهری: یک نماد زیگزاگ‌مانند. (شبیه به حرف Z که یک C کوچک زیر آن است.(

• ارزش زمانی: 1 ضرب. (معادل نت سیاه)

 

 

تا اینجا کوتاه‌ترین نتی که یاد گرفتیم نت سیاه (1 ضرب) بود. حال یاد می‌گیریم که چگونه ضرب‌ها را به قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم کنیم.

 

نت چنگ

• شکل ظاهری: یک نت چنگ به تنهایی، شبیه یک نت سیاه است، با این تفاوت که یک پرچم به انتهای دستهء آن اضافه شده است.
• ارزش زمانی: نیم ضرب ( ضرب در میزان)

دو نت چنگ برابر با یک نت سیاه (1 ضرب) است در یک میزان 4/4، هشت نت چنگ جای می‌گیرد.

 

شمارش نت‌های چنگ:

هنگام شمارش نت‌های چنگ، روی ضرب قوی عدد را می‌گوییم و در قسمت دوم کلمهء و می‌گوییم.

شمارش این نت در میزان 4/4 به صورت (1 و 2 و 3 و 4 و) می باشد.

 

سکوت چنگ

• شکل ظاهری: خط موربی که در بالای آن یک منحنی یا پرچم کوچک به سمت چپ دارد. (شبیه عدد 6 در فارسی)
• ارزش زمانی: نیم ضرب سکوت.

شمارش سکوت چنگ با نت چنگ یکسان است و در میزان 4/4 به صورت (1 و 2 و 3 و 4 و) اجرا یا خوانده می شود.

 

 

نت دولاچنگ

• شکل ظاهری: یک نت دولاچنگ به تنهایی، شبیه یک نت چنگ است، با این تفاوت که دو پرچم به انتهای دستهء آن اضافه شده است.
• ارزش زمانی: یک چهارم ضرب ( ضرب در میزان)

چهار نت دولاچنگ برابر با یک نت سیاه (1 ضرب) است در یک میزان 4/4 شانزده نت دولاچنگ جای می‌گیرد.

 

 

شمارش نت‌های دولاچنگ:

هنگام شمارش نت‌های دولاچنگ، هر ضرب به چهار قسمت تقسیم می شود. برای شمارش چنگ می گفتیم که ضرب قوی عدد را می‌گوییم و در قسمت دوم کلمهء و می‌گوییم. حال قسمت اول و دوم هرکدام به دو بخش تقسیم می شوند به گونه ای که بین هر عدد و کلمهء «و»، کلمهء « ُ » شمارش می شود.

شمارش این نت در میزان 4/4 به صورت (1  ُ و  ُ 2  ُ و  ُ  3  ُ و  ُ 4  ُ و  ُ ) می باشد.

 

سکوت دولاچنگ

• شکل ظاهری: شبیه به سکوت چنگ است با این تفاوت که در بالای آن دو منحنی یا پرچم کوچک به سمت چپ دارد.
• ارزش زمانی: یک چهارم ضرب سکوت.

شمارش سکوت دولاچنگ با نت دولاچنگ یکسان است و در میزان 4/4 به صورت (1  ُ و  ُ 2  ُ و  ُ  3  ُ و  ُ 4  ُ و  ُ ) اجرا یا خوانده می شود.

 

 

نت سیاه نقطه‌دار

همانطو که گفته شد، نقطه‌ها و خطوط اتحاد مدت زمان یک نت را افزایش می‌دهند.
یک نقطه، ارزش زمانی یک نت را به اندازهء نصفِ ارزش خودِ آن نت افزایش می‌دهد.

 

یک نت سیاه نقطه‌دار، یک و نیم ضرب طول می‌کشد: یک ضرب برای خودِ نت سیاه، به علاوه نیم ضرب (یعنی یک نت چنگ) برای نقطه.

 

میزان نمای ترکیبی

راجب میزان نماهای ساده صحبت کردیم، حال به بررسی میزان نماهای ترکیبی می پردازیم:

در میزان‌نماهای ترکیبی، عدد بالایی این میزان‌نماها معمولاً مضربی از 3 است (مانند 6، 9، 12) و نه خود 3. در این میزان‌نماها، معمولاً ضرب اصلی به جای نت سیاه، بر اساس نت چنگ تعریف می‌شود.

 

• میزان‌نمای ترکیبی 6/8: این میزان‌نما دو ضرب اصلی دارد، اما هر ضرب به سه نت چنگ تقسیم می‌شود. ارزش هر ضرب اصلی معادل یک نت سیاه نقطه‌دار است. ریتم آن به صورت دو ضربی حس می‌شود: ضرب اول قوی و ضرب دوم ضعیف است.

ساختار: (چنگ چنگ چنگ) + (چنگ چنگ چنگ) = ضرب اول (قوی) + ضرب دوم (ضعیف)

 

تفاوت با 3/4: در 3/4 سه ضرب داریم که هر ضرب سیاه است (جمعاً معادل 6 چنگ). در 6/8 دو ضرب داریم که هر ضرب سیاه نقطه‌دار است (یعنی معادل سه چنگ)، پس جمعاً باز هم 6 چنگ داریم، اما حس ریتم کاملاً متفاوت است. 3/4 حس 3 ضربی و 6/8 حس 2 ضربی دارد.

 

• میزان‌نمای ترکیبی 9/8: سه ضرب در هر میزان، که هر ضرب ارزش یک نت سیاه نقطه‌دار را دارد (یعنی هر ضرب معادل سه نت چنگ است). ریتم آن به صورت سه ضربی حس می‌شود.

ساختار: (چنگ چنگ چنگ) + (چنگ چنگ چنگ) + (چنگ چنگ چنگ) = ضرب اول (قوی) + ضرب دوم (ضعیف) + ضرب سوم (نسبتاً ضعیف)

 

• میزان‌نمای ترکیبی 12/8: چهار ضرب در هر میزان، که هر ضرب ارزش یک نت سیاه نقطه‌دار را دارد. ریتم آن به صورت چهار ضربی حس می‌شود.

ساختار: (چنگ چنگ چنگ) + (چنگ چنگ چنگ) + (چنگ چنگ چنگ) + (چنگ چنگ چنگ) = ضرب اول (قوی) + ضرب دوم (ضعیف) + ضرب سوم (نسبتاً قوی) + ضرب چهارم (ضعیف)