تاریخچه گیتار؛ خاستگاه، نخستین سازهای زهی و مسیر پیدایش گیتار مدرن
گیتار امروز یکی از محبوبترین سازهای جهان است؛ سازی که در موسیقی کلاسیک، فلامنکو، جَز، راک و دهها سبک دیگر جایگاهی ویژه دارد. اما این ساز از کجا آمده است؟ آیا واقعاً در اسپانیا متولد شده یا ریشههای آن را باید در تمدنهای کهن خاورمیانه و یونان جستوجو کرد؟
پاسخ این پرسش چندان ساده نیست. تاریخچه گیتار مسیری چند هزار ساله را پشت سر گذاشته و شکل امروزی آن حاصل تأثیر فرهنگها و تمدنهای گوناگون است. در این مقاله، از نخستین سازهای زهی و افسانههای یونان باستان آغاز میکنیم و قدمبهقدم به نخستین نیاکان شناختهشده گیتار مدرن میرسیم.
خاستگاه گیتار؛ از نخستین سازهای زهی تا نیاکان اولیه
اگر از یک نوازنده گیتار بپرسید این ساز از کجا آمده است، احتمالاً پاسخهای متفاوتی خواهید شنید. برخی آن را میراث یونان باستان میدانند، بعضی ریشهاش را در ایران و خاورمیانه جستوجو میکنند و عدهای نیز معتقدند گیتار در اسپانیا متولد شده است.
واقعیت این است که هیچ پاسخ قطعی و سادهای برای این پرسش وجود ندارد. تاریخ گیتار مانند خود صدای این ساز، آمیختهای از فرهنگها، مهاجرتها، تبادلات فرهنگی و تحول تدریجی سازهای زهی است.
گیتار؛ سازی با تاریخی پیچیده
برخلاف بسیاری از سازها، درباره منشأ دقیق گیتار یک سند واحد و قطعی وجود ندارد. پژوهشگران با بررسی آثار باستانی، نگارهها، متون تاریخی و مقایسه سازهای زهی، مسیر تقریبی تکامل آن را بازسازی کردهاند.
به همین دلیل، گیتار را نمیتوان حاصل اختراع یک فرد یا یک تمدن مشخص دانست. گیتار مدرن نتیجه چندین قرن تحول تدریجی و تأثیرپذیری از سازهای مختلف در مناطق گوناگون جهان است.
نخستین سازهای زهی
انسان هزاران سال پیش دریافت که ارتعاش یک رشته میتواند صدا تولید کند. یکی از نمونههای ساده این ایده، کمان زهی بود که بعدها با افزایش تعداد رشتهها و استفاده از اجسام تشدیدکننده، زمینه را برای شکلگیری سازهای زهی پیچیدهتر فراهم کرد.
گیتار در خانواده کوردوفونها (Chordophones) قرار میگیرد؛ یعنی سازهایی که تولید صدا در آنها حاصل ارتعاش یک یا چند سیم است.
این خانواده بسیار گسترده است و سازهایی مانند چنگ، لیر، قانون، لوت و گیتار را دربرمیگیرد. گیتار همچنین از نظر ساختار و روند تکامل، در خانواده سازهای لوتمانند (Lute) قرار میگیرد.
افسانهای درباره نخستین ساز زهی
پیش از آنکه تاریخ و باستانشناسی بتوانند پاسخهای دقیقتری ارائه کنند، اسطورهها تلاش کرده بودند منشأ موسیقی و سازهای زهی را توضیح دهند.
در اسطورههای یونان باستان، هرمس با استفاده از لاک یک لاکپشت و سیمهایی که از روده حیوانات ساخته شده بودند، ساز زهی کوچکی ساخت که بعدها به لیر نسبت داده شد.
در روایت مشهور، هرمس پس از دزدیدن گاوهای آپولون، برای آرام کردن خشم او این ساز را نواخت. زیبایی صدای ساز چنان بر آپولون تأثیر گذاشت که در نهایت ساز را پذیرفت.
البته این داستان ماهیتی اسطورهای دارد و نمیتوان آن را سند تاریخی برای پیدایش گیتار دانست. بااینحال، این روایت نشان میدهد که سازهای زهی از دیرباز جایگاهی مهم در فرهنگ و تخیل انسان داشتهاند.
لیر یونان باستان و ارتباط آن با تاریخ گیتار
لیر یکی از سازهای شناختهشده در جهان یونان باستان بود. این ساز از نظر ساختاری با گیتار امروزی تفاوت زیادی دارد و نمیتوان آن را جد مستقیم گیتار دانست؛ اما وجود آن نشاندهنده قدمت بسیار زیاد سازهای زهی در تمدنهای باستانی است.
بازسازی لیر یونان باستان (Ancient Greek Lyre) را میتوان نمونهای از جایگاه دیرینه سازهای زهی در فرهنگهای مدیترانهای دانست.
اشاره کتاب مقدس به سازهای زهی
در کتاب پیدایش نیز از یوبال (Jubal) بهعنوان پدر کسانی که با چنگ و نی مینوازند یاد شده است.
این اشاره، اگرچه سندی برای منشأ مستقیم گیتار محسوب نمیشود، نشان میدهد که سازهای زهی از دوران بسیار کهن در زندگی فرهنگی انسان حضور داشتهاند.
آیا ریشه واژه «گیتار» ایرانی است؟
یکی از جذابترین نظریهها درباره تاریخچه گیتار به ریشه نام این ساز مربوط میشود.
در زبان فارسی، واژه «تار» به معنای سیم یا رشته است و در نام برخی سازهای ایرانی نیز دیده میشود.
- دوتار: سازی با دو سیم در شکل سنتی آن
- سهتار: سازی ایرانی که نام تاریخی آن به سه سیم اشاره دارد، هرچند شکل امروزی ساز چهار سیم دارد
برخی دیدگاهها تلاش کردهاند میان واژه «تار» و شکلهای تاریخی نام گیتار ارتباط برقرار کنند. بااینحال، درباره ریشهشناسی دقیق واژه Guitar میان پژوهشگران اتفاقنظر وجود ندارد و نمیتوان با قطعیت گفت که نام گیتار مستقیماً از واژه فارسی «تار» گرفته شده است.
با وجود این، ارتباطات فرهنگی میان ایران، آسیای مرکزی، جهان عرب و اروپا و انتقال سازها و واژگان میان این مناطق، یکی از موضوعات جذاب در مطالعه تاریخ سازهای زهی است.
آیا گیتار از «کیتارا»ی یونان باستان آمده است؟
سالها تصور میشد که گیتار از ساز یونانی کیتارا (Kithara) تکامل یافته است. بااینحال، امروزه بسیاری از پژوهشگران این دیدگاه را بیش از حد سادهشده میدانند.
کیتارا از نظر ساختار، شکل بدنه و شیوه نوازندگی با گیتار تفاوتهای مهمی داشت و در گروه سازهای لیرمانند قرار میگرفت. به همین دلیل، بهتر است آن را یکی از سازهای مهم در تاریخ موسیقی زهی بدانیم، نه جد مستقیم و قطعی گیتار.
بنابراین، شباهت نامهای Kithara و Guitar بهتنهایی نمیتواند ثابت کند که گیتار مستقیماً از کیتارا به وجود آمده است.
محتملترین نیاکان گیتار
برای یافتن نیاکان گیتار، توجه پژوهشگران بیشتر به سازهای زهی دستهدار جلب شده است؛ سازهایی که در مناطق مختلف خاورمیانه، آسیای مرکزی و مدیترانه وجود داشتهاند.
این سازها در طول زمان تغییرات زیادی کردند. برخی از آنها با موادی مانند چوب، پوست حیوانات و دیگر مواد طبیعی ساخته میشدند و بهتدریج ساختار بدنه، صفحه تشدید و دسته آنها پیچیدهتر شد.
یکی از مهمترین ویژگیهای این مسیر تکامل، شکلگیری سازهایی بود که دارای بدنه تشدیدکننده، صفحه رویی، صفحه پشتی، کنارههای چوبی و دسته بودند؛ ویژگیهایی که بعدها در ساخت سازهای خانواده لوت و گیتار اهمیت زیادی پیدا کردند.
نقش جهان اسلام در ورود سازهای زهی به اروپا
یکی از نقاط عطف مهم در تاریخچه گیتار، شکلگیری ارتباطات فرهنگی میان جهان اسلام و اروپا در قرون وسطی بود.
پس از ورود مسلمانان به شبهجزیره ایبری در قرن هشتم میلادی، سازها و سنتهای موسیقایی مختلفی نیز در این منطقه رواج پیدا کردند. یکی از مهمترین این سازها عود بود که در خانواده سازهای لوت قرار میگیرد.
عود تأثیر قابلتوجهی بر موسیقی اروپا گذاشت و در طول قرون بعدی، سازهای مختلفی در اروپا از خانواده لوت شکل گرفتند.
البته نباید تصور کرد که گیتار مستقیماً از عود ساخته شده است. روند واقعی بسیار پیچیدهتر بود و احتمالاً حاصل تعامل و تحول چندین خانواده از سازهای زهی در اروپا و جهان اسلام بوده است.
دو گیتار متفاوت در اسپانیای قرون وسطی
در اسپانیای قرون وسطی، سازهایی با نامهایی نزدیک به Guitarra شناخته میشدند. از جمله این سازها میتوان به دو گونه معروف اشاره کرد:
- گیتار لاتینا (Guitarra Latina): سازی مرتبط با سنت موسیقایی اروپایی.
- گیتار موریسکا (Guitarra Morisca): سازی که ویژگیهای آن تحت تأثیر سنتهای موسیقایی و سازهای مرتبط با جهان اسلام قرار داشت.
یکی از منابع تصویری مهم برای شناخت سازهای زهی در اسپانیای قرون وسطی، نگارههای نسخه خطی Cantigas de Santa Maria مربوط به قرن سیزدهم است.
در یکی از این نگارهها، دو ساز که معمولاً بهعنوان Guitarra Latina و Guitarra Morisca شناسایی میشوند، در کنار یکدیگر دیده میشوند.
این تصاویر اهمیت زیادی دارند؛ زیرا نشان میدهند که چگونه سنتهای موسیقایی مختلف در شبهجزیره ایبری در کنار یکدیگر حضور داشتند و در مسیر تحول سازهای زهی تأثیرگذار بودند.
گیتار چگونه به شکل امروزی رسید؟
پس از چندین قرن تحول، بسیاری از سازهای زهی قدیمی از میان رفتند و برخی دیگر مسیر تکامل خود را ادامه دادند.
در حدود قرن شانزدهم، سازهایی پدیدار شدند که شباهت بسیار بیشتری به گیتارهای بعدی داشتند. در این دوره، ویهوئلا (Vihuela) و گیتار چهارکورس (Four-Course Guitar) اهمیت ویژهای پیدا کردند.
ویهوئلا از نظر شکل ظاهری شباهت زیادی به گیتار داشت، اما در بسیاری از موارد با کوک و سیمبندی متفاوتی مورد استفاده قرار میگرفت. این ساز در موسیقی اسپانیا، بهویژه در موسیقی درباری و هنری، جایگاه مهمی پیدا کرد.
گیتار چهارکورس نیز یکی دیگر از مراحل مهم در مسیر تکامل سازهایی بود که بعدها به گیتارهای چندسیمه تبدیل شدند.
این سازها را میتوان بخشی از زنجیره تحول تاریخی دانست که در نهایت به گیتارهای دورههای بعد و سپس گیتار کلاسیک مدرن منتهی شد.
از گیتار چهارکورس تا گیتار کلاسیک
تکامل گیتار پس از قرن شانزدهم نیز ادامه پیدا کرد. تعداد سیمها، اندازه بدنه، شکل کاسه، طول دسته، کوک و شیوه ساخت ساز در دورههای مختلف تغییر کرد.
در قرنهای هفدهم و هجدهم، گیتار به تدریج جایگاه مهمتری در موسیقی اروپا پیدا کرد و ساخت آن نیز تخصصیتر شد.
در قرن نوزدهم، سازندگان اسپانیایی نقش بسیار مهمی در شکلگیری ساختار گیتار کلاسیک مدرن داشتند. در این دوره، شکل بدنه، فنربندی صفحه صدا، ابعاد ساز و بسیاری از جزئیات فنی به استانداردهای جدیدی نزدیک شد.
در نهایت، تلاش سازندگانی مانند آنتونیو د تورس (Antonio de Torres) تأثیر بسیار زیادی بر شکل گیتار کلاسیک مدرن گذاشت و بسیاری از ویژگیهای ساز امروزی تثبیت شد.
گیتار؛ نتیجه هزاران سال تحول
اگر بخواهیم تاریخ گیتار را در یک جمله خلاصه کنیم، باید گفت که گیتار اختراع یک فرد یا یک کشور خاص نیست.
این ساز حاصل هزاران سال تجربه انسان در ساخت و نواختن سازهای زهی است؛ مسیری که از سازهای بسیار ابتدایی آغاز شد، از تمدنهای مختلف عبور کرد، در خاورمیانه و اروپا تحول پیدا کرد و سرانجام در اسپانیا و دیگر کشورهای اروپایی به شکلهای مدرنتری رسید.
بنابراین، وقتی امروز یک گیتار کلاسیک را در دست میگیریم، در واقع با سازی روبهرو هستیم که پشت آن قرنها تاریخ، فرهنگ، نوآوری و تبادل موسیقایی قرار دارد.
جمعبندی تاریخچه گیتار
تاریخچه گیتار داستان یک ساز نیست؛ داستان ارتباط تمدنها از طریق موسیقی است. از سازهای زهی ابتدایی و لیرهای باستانی گرفته تا لوتهای خاورمیانه، سازهای قرون وسطی اسپانیا، ویهوئلا و گیتارهای اولیه، هر مرحله بخشی از مسیر طولانی شکلگیری گیتار امروزی بوده است.
گیتاری که امروز در موسیقی کلاسیک، فلامنکو، پاپ، جَز، راک و بسیاری از سبکهای دیگر میشنویم، نتیجه همین مسیر طولانی است.
اما داستان هنوز تمام نشده است. در ادامه این مجموعه، به سراغ ویهوئلا و گیتار چهارکورس خواهیم رفت و بررسی میکنیم که این دو ساز چگونه راه را برای شکلگیری گیتار کلاسیک هموار کردند.
ترجمه و گردآوری: سحر براتی
منبع: The History of the Guitar: Its Origins and Evolution نوشته Júlio Ribeiro Alves
سؤالات متداول درباره تاریخچه گیتار
گیتار از کجا آمده است؟
گیتار حاصل یک مسیر طولانی از تکامل سازهای زهی در مناطق مختلف جهان است و نمیتوان یک کشور یا تمدن را بهعنوان محل تولد قطعی آن معرفی کرد. سازهای خاورمیانه، اروپا و بهویژه تحولات سازهای زهی در اسپانیا در شکلگیری گیتار مدرن نقش داشتهاند.
آیا گیتار از عود به وجود آمده است؟
نمیتوان گفت گیتار مستقیماً از عود به وجود آمده است. عود و دیگر سازهای لوتمانند بخشی از تاریخ گسترده سازهای زهی هستند و در تعاملات موسیقایی میان جهان اسلام و اروپا تأثیرگذار بودهاند.
آیا گیتار در اسپانیا اختراع شد؟
گیتار به معنای امروزی آن در یک لحظه و در یک کشور اختراع نشد؛ اما اسپانیا نقش بسیار مهمی در تکامل گیتار و بهخصوص شکلگیری گیتار کلاسیک مدرن داشته است.
ویهوئلا چه نقشی در تاریخ گیتار دارد؟
ویهوئلا یکی از سازهای مهم اسپانیایی در قرن شانزدهم بود که از نظر شکل ظاهری شباهت زیادی به گیتار داشت و در مسیر تحول سازهای زهی و شکلگیری گیتارهای بعدی اهمیت زیادی پیدا کرد.
گیتار کلاسیک امروزی چه زمانی شکل گرفت؟
ساختار گیتار کلاسیک مدرن طی چند قرن شکل گرفت، اما در قرن نوزدهم و با فعالیت سازندگان اسپانیایی، بهویژه آنتونیو د تورس، بسیاری از ویژگیهای اصلی گیتار کلاسیک امروزی تثبیت شد.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.
